Giải thích về quyền tác giả và Creative Commons (1)

Posted on 09/07/2011 bởi

2


"Kiếp trước, tôi là đứa vi phạm bản quyền". Ảnh: Eduardo Simioni (Flickr.com)

Hôm nay, chúng ta sẽ khám phá thế giới phức tạp của bản quyền tác giả và Creative Commons. Trong hướng dẫn này, bạn sẽ tìm hiểu về chuyện làm sao để tự bảo vệ quyền lợi khi là một nhiếp ảnh gia, có được vài lời khuyên để ngăn người ta sử dụng hình ảnh của bạn mà không được phép, và cảm nhận được tất cả những gì hay ho liên quan đến Creative Commons.

Luật bản quyền

Trước khi chúng ta tiếp tục, hãy để tôi nói rằng Phototuts + và công ty mẹ của nó (và F-Corner, nơi dịch lại hướng dẫn) không thể chịu trách nhiệm về việc sử dụng hoặc sử dụng sai của bất kỳ các thông tin trong hướng dẫn này. Khi gặp các vấn đề nghiêm trọng về pháp lý, hãy tìm kiếm sự tư vấn chuyên nghiệp. Luật bản quyền quốc tế là cực kỳ phức tạp.

Rồi, chúng ta hãy bắt đầu từ những điều rất cơ bản. Luật bản quyền quốc tế đã được đặt ra từ năm 1886.

Bản quyền tác giả là “quyền pháp lý dành riêng, cho người khởi tạo hoặc người được chuyển giao, được phép in ấn, xuất bản, trình diễn, quay phim, hoặc ghi lại tài liệu văn học, nghệ thuật, âm nhạc, và ủy quyền cho người khác cũng làm như vậy.”

Trong trường hợp của nhiếp ảnh, bất kỳ hình ảnh nào bạn chụp sẽ ngay lập tức có bản quyền là tác phẩm gốc của bạn. Tuy nhiên, chứng minh mình là chủ sở hữu bản gốc của một bức ảnh sau khi nó đã bị đánh cắp, lan truyền trên internet có thể khá khó khăn. Nếu bạn tin rằng hình ảnh của bạn sẽ đem đến thành công về thương mại, việc tốt nhất là đăng ký bản quyền tác giả cho ảnh càng sớm càng tốt.

Việc sở hữu bản quyền tác giả (cho dù có đăng ký hay không) cho phép bạn sao chép tác phẩm, trưng bày tác phẩm công khai, chuẩn bị các sản phẩm phái sinh dựa trên tác phẩm và phân phối (1) các bản sao thông qua việc bán, cho thuê, cho mượn.

Mỹ

Ở Mỹ, bản quyền tác giả được đăng ký với Văn phòng Bản quyền tác giả Mỹ tại Washington DC. Chi phí 45 đô la Mỹ cho một hồ sơ đăng ký, không phải cho một bức ảnh. Bạn có thể gửi bao nhiêu ảnh tuỳ thích miễn là chúng được đặt trong cùng một bộ hồ sơ đăng ký. Những hình ảnh phải có chất lượng cao đủ để so sánh chúng với một bản sao bị đánh cắp (nếu sự việc phát sinh), tôi đề xuất (kích thước ảnh) không nhỏ hơn 500 pixel.

Để biết thêm thông tin, hãy truy cập Văn phòng Bản quyền tác giả Mỹ.

Vương quốc Anh

Tại Anh, bạn có Dịch vụ Bản quyền tác giả Vương quốc Anh (UKCS). Việc đăng ký bản quyền tác giả tại Anh có thể được thực hiện trên mạng, và chi phí là 39 bảng Anh cho 5 năm hoặc 64 bảng cho 10 năm. Bạn có thể tải lên bao nhiêu ảnh tuỳ thích, tuy nhiên bạn phải trả 3 penny cho mỗi MB nếu vượt quá mức 10MB.

Để biết thêm thông tin, hãy truy cập Dịch vụ Bản quyền tác giả Vương quốc Anh.

Úc

Ở Úc, bạn có Hội đồng Bản quyền tác giả Úc. Ở Úc, bạn hoàn toàn không phải đăng ký bản quyền tác phẩm của bạn, tác phẩm sẽ tự động có bản quyền từ giây phút nó được tạo ra. Bởi vì bạn không đăng ký bản quyền tác giả, mọi thứ có thể trở nên phức tạp nếu bạn chụp cho một khách hàng hoặc là người chụp thứ hai (người chụp sau). Bạn cần phải thoả thuận xem ai sẽ giữ bản quyền tác giả quyền những hình ảnh bạn chụp.

Trang web của Hội đồng Bản quyền tác giả Úc có thể trả lời tất cả câu hỏi của bạn.

Nếu bạn sống ở bất cứ nơi nào khác, tôi sẽ khuyên bạn nên nghiên cứu pháp luậtn nước sở tại và tìm hiểu xem chi phí bản quyền cho ảnh của bạn là bao nhiêu. (2)

Tuy nhiên…

Nếu bạn có bản quyền cho một bức ảnh ở nước bạn, tác phẩm của bạn sẽ được bảo hộ bản quyền ở nước bạn và bất cứ quốc gia nào khác mà nước bạn giữ mối quan hệ quyền tác giả.

Cái này hơi mông lung nên ta có ví dụ sau. Nếu bạn đăng ký bản quyền cho ảnh của bạn ở Mỹ và một công dân Mỹ khác ăn cắp ảnh của bạn thì việc ngăn chặn không phải là quá khó khăn. Tuy nhiên, nếu ai đó đánh cắp ảnh của bạn lại sống ở Bắc Triều Tiên thì gần như không thể ngăn chặn hành vi của họ do các liên kết giữa hai chính phủ rất hạn chế. Nhưng nếu họ sống ở Thụy Điển và Pháp, bạn sẽ dễ thắng kiện.

Sử dụng hợp lý (Fair Use)

Sử dụng hợp lý là một ngoại lệ cho điều luật về bản quyền tác giả. Nó cho phép ai đó sử dụng tác phẩm của bạn mà không cần phải liên lạc với bạn. Ví dụ về sử dụng hợp lýbao gồm các báo cáo tường thuật, nghiên cứu, giảng dạy và tin tức.

Một ví dụ dễ hiểu về sử dụng hợp lý là một bài điểm sách. Một bài điểm sách có thể chọn để dẫn lại các trích đoạn trong sách vào bài viết của họ. Bởi vì các bài viết sẽ chỉ sử dụng một phần nhỏ của tác phẩm gốc, nó được xem như sử dụng hợp lý.

“Mục đích và nhân vật sử dụng” được coi là yếu tố quan trọng nhất trong nguyên tắc sử dụng hợp lý. Toà án quyết định liệu tác phẩm có bản quyền đã được sử dụng để tạo ra một tác phẩm mới hay không. Tác phẩm mà chưa được công bố bởi tác giả gốc thường được xem là một ngoại lệ. Toà án cũng thường tin rằng chủ sở hữu bản quyền tác giả phải nắm quyền kiểm soát hình thức công khai đầu tiên của tác phẩm.

Sử dụng hợp lý là một chủ đề rất chi tiết và tôi đề nghị nghiêm túc xem xét nó.

Bạn có thể tìm thấy một video vui nhộn và thú vị được gọi là “A Fair(y) Use Tale” giải thích tất cả mọi thứ bằng cách sử dụng các clip nhỏ từ những bộ phim Disney (theo nguyên tắc sử dụng hợp lý, tất nhiên).

Shepard Fairey

Frank Shepard Fairey là một nghệ sĩ đương đại người Mỹ, nhà thiết kế đồ họa và họa sĩ minh họa. Bạn có thể không có nghe nói về anh ta trước đây, nhưng chắc bạn đã thấy một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của anh ta cho đến thời điểm này: Áp phích Hy vọng Obama.

Tấm áp phích này đã được coi là một trong các áp phích chính trị có tính biểu tượng nhấtkể từ Chiến tranh thế giới thứ 2. Tuy nhiên, chỉ sau khi Obama đắc cử, sự thật về nó mới lộ ra. Fairey đã nhầm lẫn khi ghi công nhiếp ảnh gia tác giả của các bức ảnh gốc mà anh ta đã dùng khi thiết kế áp phích. Người ta phát hiện ra rằng thay vì người mà anh ta ghi công, Frank đã sử dụng một bức ảnh có bản quyền do một nhiếp ảnh gia Úc tên là Mannie Garica chụp.

Fairey liên hệ với Anthony Falzone (Giám đốc điều hành của dự án Sử dụng hợp lý) và biện hộ rằng anh ta đã sử dụng hình ảnh theo nguyên tắc sử dụng hợp lý. Tuy nhiên Mannie Garcia, mặc dù tự hào về hình ảnh của mình được sử dụng cho một trong những tác phẩm nghệ thuật nổi nhất ở Mỹ, vẫn cảm thấy điều quan trọng là Frank “đã bỏ qua người chụp, chỉ vì họ có thể bỏ qua hay vì họ không có Internet.”

Hai nghệ sĩ giải quyết những điều trên tòa án trong tháng 1 năm 2011. Câu chuyện này là một ví dụ hoàn hảo của chuyện luật sử dụng hợp lý sẽ phức tạp thế nào.

(Hết phần 1 – Xem tiếp phần 2)

Chú thích:

  1. Trong nguyên văn tiếng Anh, tác giả dùng từ “dispute”, nhưng theo hiểu biết của mình, từ cần dùng ở đây phải là distribute – phân phối. Cập nhật: Mình có để lại comment về lỗi này ở bài viết gốc. Rất tiếc là thái độ ứng xử của Phototuts+ không được đàng hoàng cho lắm, họ im im sửa bài và xoá comment của mình. (May mà Google vẫn lưu bằng chứng)
  2. Ở Việt Nam, việc đăng ký bản quyền do Cục Bản quyền tác giả Văn học Nghệ thuật thuộc Bộ Văn hoá – Thể thao – Du lịch quản lý. Chi phí đăng ký là 100  ngàn đồng/hồ sơ đăng ký. Bạn có thể vào website www.cov.gov.vn để biết thêm chi tiết (lưu ý: website khá chậm và hay lỗi).

Độc giả muốn đem các bài viết trên F-Corner sang đăng ở các nơi khác hay muốn tham gia viết, dịch bài cộng tác với F-Corner, xin vui lòng vào đọc kỹ trang XƯNG DANH để biết thêm chi tiết. Chân thành cảm ơn.

Posted in: Bài dịch